TIRANË, 1 korrik /ATSH/ – I shtrirë në brinjë, plaku shtrin gjymtyrët e tij të zgjatura prej mermeri që ngjajnë aq shumë me valët e Vjosës, ashtu si vetë lumi shtrihet në të gjithë Shqipërinë jugperëndimore, shkruan Suzanne Morphet për ”CanadianGeographic”.
E zbuluar nga arkeologët në qytetin antik të Apolonisë në shekullin III para Krishtit, statuja thuhet se personifikon lumin, i cili në atë kohë rridhte pranë qytetit.
Duke filluar në malet e Pindit të Greqisë veriore, ku quhet Aoos, Vjosa rrjedh në veriperëndim për 272 kilometra përpara se të arrijë në detin Adriatik pranë qytetit turistik të Vlorës.
Lumi është një kameleon, duke u kthyer nga bruz i shkëlqyer në kafe çokollatë brenda pak orësh pas reshjeve. Ndryshon edhe personaliteti i saj. Në pjesën e sipërme, Vjosa njihet për kanionet e ngushta dhe ujin e shkumëzuar e me rrjedhje të shpejtë. Në mesin e tij, lumi përhapet dhe ngadalësohet, duke formuar gërsheta komplekse dhe duke depozituar rërë e zhavorr të bardhë, ndërsa gjarpëron me përtesë nga njëra anë e shtratit të saj të gjerë në tjetrën.
Por gjëja e vetme më domethënëse e Vjosës është se ajo është e egër, ekosistemi i saj me rrjedhje të lirë i paprekur nga burimi në det – diçka e padëgjuar në Evropë, ku shumica e lumenjve u penduan, u kanalizuan dhe u drejtuan dekada më parë.
Rrjedhimisht, Vjosa mbështet një rrjetë komplekse jete. Më shumë se 1 100 lloje janë identifikuar deri më sot, me 15 në Listën e Kuqe të Llojeve të Kërcënuara të IUCN, duke përfshirë shkaba egjiptiane, vidrën euroaziatike dhe ngjalën evropiane të rrezikuar në mënyrë kritike.
Në një fshat të vogël malor, lart mbi një degë të lumit Vjosa, është mbrëmje dhe ndërsa dielli bie pas majës së malit, lind një gjysmë hënë e ndritshme, duke ndriçuar oborrin e Murat Kerajt, një skulptori, fermeri dhe folkloristi — dhe një nga njerëzit e shumtë që qëndron pas krijimit të Parkut të ri Kombëtar të Lumit të Egër Vjosa. Keraj më ka ftuar në shtëpinë e tij për të mësuar rreth parkut dhe çfarë do të thotë për njerëzit në Zhulat, një fshat me 200 banorë. Teksa flet, më mbush me mikpritjen për të cilën shquhen shqiptarët.
Së pari, Keraj na dhuron pjata të vogla me mjaltë, për t’u shijuar nga luga, mirësjellja e bletëve nga 200 kosheret e tij. Bletët ushqehen kryesisht me rozmarinë, duke i dhënë mjaltit një esencë të hollë, pak lules. “I gjithë mali bëhet i bardhë si bora kur lulëzon”, më thotë ai.
Më pas, ai nxjerr një shishe verë të kuqe që bën nga një rrush i zi i ëmbël dhe aromatik i njohur këtu si amerikan. Ka dhe një shishe raki, rakia e frutave e distiluar dy herë, pa të cilën nuk ka shtëpi në këtë vend ballkanik.
Delikatesa të tilla nuk duhet të merren si të mirëqena. Janë produkt, direkt ose indirekt, i lumit Vjosa. Në një rajon ku temperaturat e verës zakonisht arrijnë 45 gradë Celsius, fshatarët varen nga rrjedha natyrore e lumit për t’i mbajtur ata dhe 4 000 lopët, delet dhe dhitë e tyre, si dhe kosheret e tyre dhe të korrat. Prandaj nuk është befasi që qytetarët ishin të frikësuar kur në vitin 2015 qeveria njoftoi planet për të ndërtuar gjashtë diga gjeneruese të energjisë në Kardhiq, një degë kryesore e Vjosës. “Ishte një ide e tmerrshme,” thotë Keraj. “Uji është jetë në fshatin tim”.
Keraj iu drejtua EcoAlbania për mbështetje. OJQ-ja mjedisore, e drejtuar nga drejtori ekzekutiv Olsi Nika, punoi së bashku me një fushatë më të gjerë ndërkombëtare për ta bërë Vjosën një park kombëtar. “Është kaq e rëndësishme për sa i përket trashëgimisë kulturore, për sa i përket njerëzve dhe mënyrës së jetesës, si dhe biodiversitetit, – thotë Olsi, – të ruajmë natyrën, jo copë-copë, por si një ekosistem funksional.
Digat nuk ishin armik i ri i Vjosës dhe degëve të saj. Që në fillimet e hershme, qeveria shqiptare propozoi ndërtimin e deri në 45 digave në të gjithë sistemin lumor, duke ndezur një fushatë ndërkombëtare një dekade për “Të shpëtojmë Zemrën Blu të Evropës”. Në vitin 2016, një flotilje kajakerësh nga Evropa dhe SHBA-ja vozitën në Vjosa, më pas marshuan me kajakët e tyre drejt zyrës së kryeministrit në Tiranë, kryeqyteti i vendit, duke kërkuar një park, jo diga.
Vitet e fushatës më në fund dhanë rezultate. Më 15 mars 2023, kryeministri shqiptar Edi Rama njoftoi formimin e Parkut Kombëtar të Lumit të Egër Vjosa, duke mbrojtur më në fund Vjosën dhe katër degët kryesore – Drinon, Kardhiqin, Bënçën dhe Shushicën – që mbulojnë 12 727 hektarë. Mes gllënjkave verë dhe rakisë, Keraj i bie longares që babai dhe xhaxhai i tij e bëjnë nga druri vendas. Ndërsa gishtat e tij lëvizin me shpejtësi mbi vrima dhe muzika rrjedh, Olsi shpjegon pse ishte kaq e rëndësishme të mbroheshin degët e lumit, jo vetëm Vjosa.
Vjosa mbetet jashtëzakonisht e bukur.
Fushat e gjelbra shkurtojnë ujin bruz me male që ngrihen në të dyja anët. Ne e kalojmë natën vetëm 35 kilometra nga kufiri grek në fshatin Leusë, kisha e Shën Mërisë i mahnit vizitorët me afresket e pasura të pikturuara më shumë se 200 vjet më parë.
Edhe përpara se të shpallej Parku Kombëtar i Lumit të Egër Vjosa, Përmeti ishte qendra rekreative e rajonit dhe popullor nga vizitorët ndërkombëtarë. Të nesërmen, ne bëjmë me trap një pjesë të lumit të ngushtë të mbushur me kthesa dhe kthesa. Në pranverë, ky do të ishte një udhëtim i mbushur me adrenalinë. Deri në tetor, nivelet e ujit bien dhe rryma është mjaft e butë në shumicën e vendeve, saqë ju mund të hiqni sytë nga lumi për të kërkuar fiq të egër që rriten përgjatë bregut të lumit ose të ndiqni zhurmën e këmborëve të deleve.
Ne ndalemi në gjysmën e aventurës sonë dyorëshe për t’u ngjitur në një dalje shkëmbore dhe për të kërcyer tetë metra në ujin e pastër poshtë. Irma Tako, pronare e operatorit të rafting ”Vjosa Explorer”, është duke pritur në bregun përballë me fruta të freskëta dhe çaj që ajo bën nga bliri, sherebela dhe lule të tjera e barishte të mbledhura në male. Tako themeloi kompaninë pasi një valë emigracioni pa që rajoni humbi shumë nga të rinjtë e tij në vende si Anglia, Gjermania, Franca dhe Italia.
E etur për të krijuar vende pune dhe për t’u dhënë vendasve një arsye për të qëndruar, ajo tani punëson një grup prej 10 deri në 12 të rinjsh që nuk kanë plane të largohen nga lugina që i rriti.
Kjo është një luginë e shtresuar me histori dhe kulturë.
Bëni një shëtitje me biçikletë nëpër qytet në atë që quhet rruga e vjetër italiane, e vendosur nga trupat italiane me plane për të pushtuar Greqinë gjatë Luftës së Dytë Botërore, dhe këto shtresa fillojnë të zbulohen.
Aty pranë, një tjetër ndërtesë historike ofron pasqyrë të së kaluarës kaotike të Shqipërisë. Për pesë ditë në maj 1944, liderët komunistë u mblodhën këtu për një “kongres nacionalçlirimtar”.
Kaloni çdo kohë në Shqipëri dhe do të hasni në kujtesë të kësaj periudhe të trazuar, duke përfshirë monumentet buzë rrugës me yllin e kuq komunist dhe skulpturat e ushtarëve të buzëqeshur me armë të ngritura. Dhe disa nga afërsisht 175 000 bunkerët e ndërtuara nga paranojaku Hoxha për të mbrojtur njerëzit nga një kërcënim i huaj i perceptuar mund të gjenden ende edhe në luginat më të largëta.
Ndërsa shqyrtojmë këtë histori të kohëve të fundit, hasim në një shënues që i ka mbijetuar shtatë shekujve – një urë këmbësore për njerëzit dhe bagëtitë që daton para Perandorisë Osmane. Është një kujtesë se kjo luginë pjellore është kultivuar dhe kullotur prej mijëra vjet, e vendosur fillimisht nga ilirët, më vonë nën sundimin e Greqisë së lashtë, Romës dhe Perandorisë Osmane.
Duke u kthyer në Përmet, ndalemi te Ferma Sali, një fermë mjalti me pamje nga Vjosa, ku pronarja Flora Sali po mbush produktin e fundit të verës.
Shkalla e madhe e biodiversitetit të ushqyer nga ky lumë ka filluar të zbulohet në bujarinë e produkteve unike të disponueshme për t’u ngrënë dhe pirë.
Si për të theksuar këtë pikë, Sali nxjerr në pah specialitetin e saj – një mjaltë i bërë nga lulja e bedunicës, e cila rritet në malet e Shqipërisë së Jugut vetëm në një lartësi mbi 3 300 metra.
Vendasit e vlerësojnë atë si ushqim ashtu edhe si ilaç, duke e shtuar shpesh në çajin e malit në dimër për të parandaluar ose pastruar kollën dhe ftohjen. Por edhe pse vlerësohet shumë, pak familje prodhojnë më këtë mjaltë të veçantë, sepse lulet janë shumë të vështira për t’u arritur. Kjo çoi në përfshirjen e fundit të luleve në ”Arkën e Shijes”, një katalog në internet i krijuar nga fondacioni ”Slow Food për Biodiversitetin” për të njohur produktet ushqimore që bota rrezikon të humbasë.
Më pas, Sali nxjerr një shishe të versionit të rakisë së familjes së saj – kjo e bërë me man.
E vendosur në një kodër mbi lumin Drino — dega më e madhe e Vjosës — Gjirokastra po zien nga kultura. Është vendi ku mbahet Festivali Folklorik Kombëtar Shqiptar çdo disa vjet, me njerëz që vijnë nga i gjithë vendi për të interpretuar muzikë tradicionale, duke përfshirë këngën polifonike, një teknikë zëri e njohur nga UNESCO si një trashëgimi kulturore jomateriale e njerëzimit.
Gjirokastra njihet edhe si Qyteti i Gurtë, qendra e tij historike një vend i trashëgimisë botërore të UNESCO-s i njohur për shtëpitë e tij të jashtëzakonshme dykatëshe të shekullit XVII. A është kjo pasuri kulturore një tjetër përfitim që i detyrohet bollëkut natyror që ofrojnë këto rrugë ujore? Në fund të fundit, me lumenjtë e shëndetshëm vijnë flora dhe fauna e shëndetshme, të cilat nga ana tjetër i lejojnë njerëzit të krijojnë vendbanime të qëndrueshme dhe në fund të lulëzojnë. Kur njerëzit lulëzojnë, arti lulëzon.
Udhëtimi ynë përfundimisht të çon në deltën e madhe të Vjosës, ku biologu i Shoqatës Ornitologjike Shqiptare, Erald Xeka, po pret me durim.
“Ne e quajmë atë autostrada e zogjve”, thotë ai, duke ecur përgjatë një shtegu, ku dhjetëra flamingo janë të zënë duke kërkuar karkaleca. Së bashku me lagunat e njelmëta, pyjet dhe dunat e rërës, delta prej 20 000 hektarësh vepron si një ndalesë për zogjtë që migrojnë nga Evropa veriore.
Pavarësisht rëndësisë së saj ekologjike, delta nuk është përfshirë në parkun e ri dhe një aeroport tani është në ndërtim e sipër.
Duke u larguar nga delta e lumit, ndalemi për drekë dhe provë vere në Kantina Balaj përpara se të mbërrijmë në destinacionin tonë përfundimtar, qytetin antik të Apolonisë që dikur ishte pika e fundit e Vjosës.
“Kjo është më e vjetër se Roma”, thotë shoqëruesi ynë, ndërsa shëtisim nëpër rrënojat minimale të gërmuara të atij që dikur ishte një nga qytetet më të rëndësishme të Mesdheut të lashtë.
Pikërisht këtu, në Akademinë e famshme të qytetit, Gaius Octavius po studionte kur mësoi se xhaxhai i tij, Jul Cezari, ishte vrarë, duke hedhur themelet që ai të bëhej perandori i parë i Romës.
Qyteti dikur i fuqishëm ia detyronte lavdinë e tij Vjosës, përpara se një tërmet i vitit 234 pas Krishtit të bënte që lumi të ndryshonte rrjedhën, duke e lënë Apoloninë të shkërmoqet dhe të zbehet në antikitet.
Ashtu si Apolonia e lashtë, edhe Shqipëria moderne i detyrohet shumë këtij lumi që kalon nëpër të. Dhe nëse plaku do ta shihte veten sot, ende i egër dhe i lirë, ai me siguri do të ishte i kënaqur./ a.jor.
